Przewodnik

Dyrekcja Parku
26 - 010 Bodzentyn
ul. Suchedniowska 4
tel. (0-14) 11-51-06


Utworzony 1 maja 1950r. na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 kwietnia 1950r. (Dz. U. Nr 14, poz. 133 z późn. zm.) do 1 stycznia 1999 r. w województwie kieleckim - obecnie województwie świętokrzyskim.

Powierzchnia Parku wynosi 7626,45 ha, w tym 5 obszarów o łącznej powierzchni 1741 ha objęto ochroną ścisłą.

Wokół Parku wyznaczono otulinę o powierzchni ponad 20 tys. ha.

W 1950 roku część pasma Gór Świętokrzyskich nazwano "Puszczą Jodłową im. Stefana Żeromskiego", który był zwolennikiem i rzecznikiem ochrony tego obszaru.

Park położony jest w centralnej części Gór Świętokrzyskich i obejmuje: pasmo Łysogór z najwyższym szczytem Łysicą - 612 m n.p.m. i Łysą Górą 593 m n.p.m.), część pasma Klonowskiego (z górami Psarką i Miejską), Doliny Wilkowskiej i Doliny Dębniańskiej, a także dwie enklawy - Górę Chełmową i Las Serwis.

Na grzbietach górskich występują charakterystyczne rumowiska skalne - gołoborza, które nadają krajobrazowi specyficzny charakter. Powstały w wyniku spękania odsłoniętych zboczy piaskowcowo-kwarcytowych. Największe i najciekawsze gołoborza grupują się w okolicach Łysej Góry i na Łysicy. Niektóre z nich otrzymały własne nazwy: "Gołoborze Kobendzy" (botanik - pierwszy naukowy badacz gołoborzy), "Biała Skałka", "Księża Skała".

Na gołoborzach spotyka się zbiorowiska w różnych fazach rozwoju, od nitkowatych glonów po zbiorowiska wątrobowców, mchów, porostów, torfowców i paproci.

Roślinność Parku reprezentowana jest przez 670 gatunków roślin naczyniowych,190 gatunków mszaków oraz 129 gatunków porostów, z czego 49 gatunków objętych jest ochroną prawną.

Większość terenu parku zajmują lasy z udziałem jodły i buka, w niższych partiach pasm górskich występują bory sosnowe, bory mieszane sosnowo - dębowe z domieszką jodły, modrzewia, świerka i buka. Na siedliskach bogatszych spotykamy grądy, a w miejscach wilgotnych i zabagnionych - bory wilgotne i bagienne (Mokry Bór). Wśród drzew i krzewów (55 gatunków) występują także: modrzew polski, cis pospolity, brzoza czarna, wiąz górski, lipa szerokolistna, wierzby, kruszyna pospolita, topola osika, porzeczka alpejska, bez koralowy.

Z roślin zielnych na uwagę zasługują: zanokcica północna, skalna i murowa, pióropusznik strusi, śnieżyczka przebiśnieg, wawrzynek wilczełyko, bluszcz pospolity, lilia złotogłów, pełnik europejski, podkolan biały, storczyk plamisty, rosiczka okrągłolistna, goryczka wąskolistna, widłaki: wroniec, torfowy, jałowcowaty i goździsty, parzydło leśne, śledzienica naprzeciwlistna, żywiec gruczołowaty, żywiec dziewięciolistny, zawilec gajowy, zawilec żółty, marzanka wonna, kruszczyk szerokolistny, tojad dzióbaty, bagno zwyczajne, kosaciec syberyjski, mieczyk dachówkowaty, dziewięćsił bezłodygowy, narecznica szerokolistna, pięciornik skalny.

Fauna Świętokrzyskiego Parku Narodowego reprezentowana jest przez ponad 4000 gatunków bezkręgowych oraz 210 gatunków kręgowców, z czego 187 objętych jest ochroną prawną.

Bezkręgowce

  • owady m.in.: nadobnica alpejska,
  • pająki - Leptyphantes midas - znany do niedawna tylko z Łysicy.

Kręgowce:

  • płazy: traszka górska, ropucha paskówka, ropucha zielona i zwyczajna, rzekotka drzewna, kumak nizinny
  • gady: gniewosz plamisty, żmija zygzakowata,
  • 100 gatunków ptaków, w tym: krzyżodziób świerkowy, mysikrólik, cietrzew, orlik krzykliwy, puchacz, kopciuszek, białoziętka, pliszka górska, płochacz halny, orzechówka, bocian czarny, kruk, sójka, sikora, zięba, kowalik, pełzacz, rudzik, wilga, dzwoniec, gil, słowik, dzięcioł, sowa, lelek kozodój, jastrząb, krogulec, pustułka i drozd obrożny,
  • ssaki: łosie, jeleń, dziki, sarny, nietoperze (gacek wielkouch, nocek wąsatek, mroczek późny, mopek, nocek rudy, zębiałek karliczek), ciemno ubarwiona wiewiórka, gronostaj, łasica, bóbr od 1989r., koszatka, tchórz, zając szarak, popielica, orzesznica.
Na obszarze Parku 674 drzewa objęto ochroną jako pomniki przyrody. Na uwagę zasługuje tu: "Buk Jagiełły" o obwodzie w pierśnicy ponad 500 cm rosnący opodal Drogi Królewskiej, modrzew polski na Chełmowej Górze o obwodzie w pierśnicy 504 cm oraz jodła w rezerwacie "Święty Krzyż" o obwodzie 408 cm w pierśnicy.

Na Świętym Krzyżu znajduje się Muzeum Przyrodnicze i pracownia naukowa Parku. W muzeum zgromadzono m.in. walory przyrody nieożywionej (minerały i skamieniałości) oraz żywej (florę i faunę) oraz związane z zagrożeniami parku. Jest tu też ekspozycja dotycząca parków krajobrazowych Gór Świętokrzyskich.

Na terenie Parku znajduje się wiele bezcennych obiektów kulturowych, z których najcenniejsze to:

  • dymarki we wsi Huta Szklana
  • klasztor benedyktynów świętokrzyskich z XII w. na Świętym Krzyżu. W okresie rozwoju opactwa (XIII i XIX) powstały tu najstarsze zabytki piśmiennictwa polskiego - Kazania Świętokrzyskie i Pieśni Łysogórskie,
  • osada Tarczek - kościołek romański,
  • Chybice - gotycki kościół Kazimierzowski,
  • Grzegorzewice - kościółek z romańską absydą,
  • Bodzentyn - XV w kolegiata oraz ruiny zamku biskupiego,
  • kapliczki św. Franciszka i św. Mikołaja położone przy szlaku ze Świętej Katarzyny na Święty Krzyż.
W bezpośrenim sąsiedztwie Parku zachęcamy do zwiedzenia:
  • klasztoru sióstr benedyktynek w 1633r. w Świętej Katarzynie,
  • kościołów: w Bielinach (wczesnobarokowy z pierwszej połowy XVIIw), w Nowej Słupi (późnorenesansowy z drugiej poł. XVII w.),
  • muzeum starożytnego hutnictwa w Nowej Słupi.

Góry Świętokrzyskie - najwyżej wzniesiona część Wyżyny Kielecko - Sandomierskiej i równocześnie całego pasa wyżyn w Polsce. Należą do najstarszych w Europie gór fałdowych. Wypiętrzone zostały podczas kaledońskich (520-400 mln lat temu) i hercyńskich (300 mln lat temu) ruchów górotwórczych. Zajmują powierzchnię 16844 km kw. Składają się z szeregu pasm o ogólnym przebiegu z północnego zachodu na południowy wschód. Zbudowane głównie z różnorodnych skał paleozoicznych (kwarcytów, wapieni, dolomitów, piaskowców, łupków, zlepieńców - z licznymi zachowanymi dowodami życia w dawnych morzach w postaci skamieniałych szczytów organizmów roślinnych i zwierzęcych).

Osiową część gór zajmuje najwyższe pasmo - Łysogór z Łysicą (612 m n.p.m.), którego północno-wschodnim przedłużeniem jest pasmo Masłowskie (Klonówka 473 m n.p.m.). Na północ równolegle do Łysogór przebiega pasmo Klonowskie (Góra Bukowa 482 m n.p.m.), na południe zaś Pasmo Dymińskie (406 m n.p.m.) i na południowy zachód Pasmo Chęcińskie (367 m n.p.m.). Pomiędzy pasmami występują szerokie obniżenia o płaskich dnach. Cechą charakterystyczną regionu są liczne przełomy dopływów Kamiennej i Czarnej Nidy (najbardziej znany przełom Lubrzanki).

Obszar w większości porastają lasy - Puszcza Świętokrzyska, m.in. z drzewostanami jodłowymi, obecnie silnie zdegradowany przez zanieczyszczenia powietrza.

Lasy i znacznie pofałdowana powierzchnia sprzyjały prowadzeniu walk narodowowyzwoleńczych (insurekcja Kościuszkowska, produkcja broni podczas powstania listopadowego, walki Langiewicza, Czachowskiego i Hauke-Bossaka podczas powstania styczniowego, boje legionistów Piłsudskiego, zmagania oddziałów partyzanckich "Hubala", "Jędrusiów", "Ponurego", Barabasza". Bogata przeszłość i urozmaicenie terenu sprzyjały również powstawaniu legend i ludowych opowieści.

Góry Świętokrzyskie wyróżniają się na tle innych gór Polski oryginalną budową geologiczną, polegającą na odsłonięciu pokładów starych skał zalegających na niżu na znacznej głębokości. Łysogóry mają cechy charakterystyczne dla terenów górskich, m.in.: surowszy klimat, wysokie opady, obecność wielu górskich gatunków roślin i zwierząt, skrócony okres wegetacyjny.

Region ten bogaty jest w złoża mineralne. W przeszłości wydobywano tu: krzemień, żelazo, miedź, ołów, srebro i siarkę. Obecnie eksploatuje się tu kamienie budowlane, m.in.: wapienie (tzw. marmury kieleckie), piaskowce, gliny i gipsy.

Z Górami Świętokrzyskimi związali swoją twórczość m.in. pisarze: Adolf Dygasiński, Jan Kochanowski, Wespazjan Kochowski, Kazimierz Laskowski, Walery Przyborowski, Wincenty Ryklewski, Stanisław Ropalewski, Henryk Sienkiewicz i Stefan Żeromski; malarze: Jacek Malczewski, Piotr Michałowski, Józef Szermentowski.

Przez Góry Świętokrzyskie prowadzą oznakowane szlaki turystuczne. Najważniejsze z nich to:

- czerwony, nazwany imieniem Edmunda Massalskiego, liczy 105 km długości. Prowadzi z Gołoszyc przez góry Szczytniak, Jeleniowską, Paprocice, Kobylą Górę, Trzciankę, Ameliówkę, Klonówkę, Masłów, Tumlin, Górę Grodową, Miedzianą Górę, Górę Perzową do Kużniak;
- czerwony, nazwany imieniem Sylwestra Kowalczewskiego, liczy 18,5 km. Prowadzi z Chęcin przez Górę Zelejową, Sitkówkę, Czerwoną Górę, jaskinię Raj, Zgórskie Góry, Białogon, Górę Brusznię do Karczówki;
- niebieski, nazwany imieniem Edmunda Padechowicza, liczy 69 km. Prowadzi z Chęcin przez jaskinię Piekło, Szewce, Słowik, Kielce, Mójczę, Niestachów, Daleszyce, Widełki do Łagowa;
- niebieski, liczy 45,5 km. Prowadzi z Wąchocka przez Rataje, Wykus, Bodzentyn, Św. Katarzynę, Ciekoty, Ameliówkę, Mąchocice Dolne do Cedzyny;
- zielony, liczy 15 km. Prowadzi z Łagowa przez Płucki, Kobylą Górę, Wólkę Milanowską do Nowej Słupi.
- żółty, nazwany imieniem Henryka Orlińskiego, liczy 34 km. Prowadzi z Widełek przez Rudę, Dębno, Raków, Chańczę, Korytnicę do Szydłowa.

Obok pieszych szlaków turystycznych w Górach Świętokrzyskich istnieje stosunkowo dobra sieć dróg kołowych, którymi praktycznie można dojechać do każdego obiektu.