Przewodnik

Po włościach biskupich, klasztornych, magnackich i ariańskich

Kraina Gór Świętokrzyskich w historycznym podziale administracyjnym należała od najdawniejszych czasów do Księstwa Sandomierskiego. W okresie od XI do XIII w. wydzielono na tym terenie niezależne dobra ziemskie przekazane biskupom krakowskim, włocławskim, lubuskim oraz powstającym zakonom cystersów i benedyktynów. W późniejszych latach z nadań księcia lub króla powstawały mniejsze i większe fortuny rodów rycerskich. Również nowe fundacje zakonne otrzymywały na swoje uposażenie odrębne majątki, tak było w przypadku bernardynów przybyłych tu w XV w.

Trasa proponowanych wycieczek odsłoni rąbek przeszłości tej ziemi, ukaże materialną spuściznę po tych dawnych włodarzach, którzy na surowym korzeniu kolonizowali tę puszczańską krainę.

Kielce

Miasto wojewódzkie, ok. 215 tyś. mieszkańców. W poł. XII w. własność biskupów krakowskich, których zwierzchność utrzymała się do 1789 roku. W 1727 r. bp Szaniawski otworzył szkołę publiczną prowadzoną przez księży. W latach 1816 -1826 działała w Kielcach Szkoła Akademiczno-Górnicza powołana przez Stanisława Staszica oraz Dyrekcja Górnicza. W najbliższej okolicy w dobrach biskupów rozwijało się górnictwo i hutnictwo. Wiek XIX zaznaczył się walką narodową i stąd w Kielcach szereg pamiątek z czasów Insurekcji, Powstania Listopadowego, spisku Ściegiennego, Powstania Styczniowego. 12 sierpnia 1914 do Kielc wkroczyła I Kompania Kadrowa Józefa Piłsudskiego, miasto stało się uczestnikiem Czynu Legionowego. Z Kielcami związani są ludzie polskiej literatury: A. Dygasiński, B. Prus, S. Żeromski, a z młodszego pokolenia Gustaw Herling-Grudziński, Edmund Niziurski...

Główne zabytki:

  • Dawny pałac biskupów krakowskich, pierwsza pół. XVII w., wczesny barok, fundacja bpa Jakuba Zadzika, obecnie Muzeum Narodowe .
  • Katedra - Bazylika Mniejsza, fundacja bpa Gedeona z 1171 r., wielokrotnie rozbudowywana, wnętrze barokowe, polichromia z końca XIX w. i pocz. XX w. Szczególnie cenne to: tryptyk gotycki, renesansowy nagrobek dłuta Jana Marii Padovano oraz obraz matki Boskiej Łaskawej koronowany przez Ojca Świętego Jana Pawła II, płaskorzeźba MB (z rudy ołowiu). Przed katedrą na placu kościelnym wznosi się potężna dzwonnica. O pełnej godzinie rozbrzmiewa melodia Boże coś Polskę...
  • Karczówka - kościół p.w. św. Karola Boromeusza z pocz. XVII w. fundacji bpa Marcina Szyszkowskiego oraz były klasztor bernardynów, w kaplicy figura św. Barbary wykuta w dużej bryle rudy ołowiu ok. 1646 r. Punkt widokowy, rezerwat przyrody, liczne ślady dawnego górnictwa kruszcowego.
  • Starówka: kościół Sw. Trójcy, Muzeum Lat Szkolnych S. Żeromskiego, park miejski, kamieniczki w Rynku.
  • Muzeum Wsi Kieleckiej w Dworku Laszczyków - dawnej kanonii z XVIII w. krytej łamanym dachem gontowym. Obiekt ten należy do nielicznych, typowo polskich dworów zachowanych w centrum miasta.

Leszczyny

Kościół pw. św. Jacka z pocz. XVII w., przebudowany pod koniec XIX w. W kruchcie tablica poświęcona pamięci rodziców Stefana Żeromskiego.

Przełom Lubrzanki

Uroczy zakątek Gór Świętokrzyskich, miejsce wypoczynku i spacerów. Jest to erozyjne przejście rzeki Lubrzanki między Pasmem Masłowskim i Łysogórskim.

Ciekoty

Rodzinna wieś S. Żeromskiego, w której przyszły pisarz mieszkał blisko 14 lat. Miejsce wypoczynkowe i kąpielisko, piękna sceneria "gór domowych".

Święta Katarzyna

Dawna posiadłość zakonu bernardynów osiadłych tu w XV w. na podstawie fundacji bpa Jana Rzeszowskiego. W kościele od najdawniejszych czasów figura św. Katarzyny słynąca łaskami, tu m.in. doznał uzdrowienia królewicz Władysław IV późniejszy król Polski. Zespół klasztorny kilkakrotnie przebudowywany po pożarach. Często bywał tu S. Żeromski, jego podpis widnieje do dziś wewnątrz kapliczki stojącej na skraju puszczy.

Miejscwość o szczególnym znaczeniu dla polskiego krajoznawstwa. Możliwość wejścia na Łysicę (612 m) czerwonym szlakiem turystycznym, prowadzącym obok kapliczki i źródełka św. Franciszka, na szczycie kwarcytowe gołoborze. Szlak prowadzi przez Świętokrzyski Park Narodowy.

Bodzentyn

Miasto założone w XIV w. na terenie tarczeńskiej kasztelanii przez bpa Bodzantę. Przez kilka stuleci był ważnym ośrodkiem administracyjnym dóbr biskupich. Zamek wzniesiony pod koniec XIV w. przez bpa Floriana z Mokrska, rozbudowany w XVI wieku przez Franciszka Krasińskiego oraz w XVII w. przez bpa Piotra Gębickiego. Biskupi krakowscy użytkowali go do 1788 r. Po rozbiorach zamieniony został na spichlerz, potem na szpital wojskowy (do 1814 r.). Opuszczony, popadł w ruinę i w 1900 r. przeznaczony został do rozbiórki. Od całkowitego zniszczenia uratowali go warszawscy patrioci. Zachowały się w stanie częściowej ruiny trzy dwupiętrowe skrzydła (podpiwniczone), renesansowy portal bramy wjazdowej z XVII w., murowane obramowania okien z herbami Ślepowron (bpa F. Krasińskiego) i Nałęcz (bpa P. Gembickiego). Obok zamku gotycka kolegiata z XV w. fundacji kardynała Zbigniewa Oleśnickiego, wewnątrz cenne wyposażenie: gotycki tryptyk i renesansowy ołtarz główny przeznaczony pierwotnie dla katedry na Wawelu.

Po powstaniu styczniowym Bodzentyn został pozbawiony praw miejskich, od 1 stycznia 1995 r. ponownie miasto.

Nowa Słupia

W XIII w. wieś należąca do opactwa benedyktynów ze Świętego Krzyża, w XIV w. występuje jako miasto, wielokrotnie obdarowywane przywilejami królów Polski: Jagiełły, Władysława IV, Sobieskiego. Kościół pw. św. Wawrzyńca istnieje od XIV w., w różnych okresach rozbudowywany. Przy kościele pomnik powstańców 1863 r. Na początku "Drogi Królewskiej" figura legendarnego Pielgrzyma.

Do zwiedzenia Muzeum Starożytnego Hutnictwa - prezentujące technikę dymarskiego wytopu żelaza metodą sprzed ponad 2 tyś. lat.

Na Święty Krzyż, czyli na Łysą Górę prowadzi niebieski szlak turystyczny, ok. 2,5 km.

Święty Krzyż - Łysa Góra

Najsłynniejszy klasztor Krainy Świętokrzyskiej, fundacja z XII w. Bolesława Krzywoustego dla opactwa benedyktynów, miejsce kultu relikwii Chrystusowego Krzyża Świętego, miejsce pielgrzymek królów Polski i prostego ludu. Wspaniały zabytek architektury i kultury. W kaplicy Oleśnickich zwłoki słynnego księcia kresów Jeremiego Wiśniowieckiego. W kościele 7 wielkich obrazów Franciszka Smuglewicza. Do zwiedzenia również muzeum księży Oblatów oraz Muzeum Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Na północnym stoku Łysej Góry rozległe gołoborze kwarcytowe im. Romana Kobendzy.


Święty Krzyż

Paprocice

Wieś należąca do klasztoru świętokrzyskiego, ok. 1580 roku własność heraldyka Bartosza Paprockiego. Rzeka Słupianka wyznaczała w tym rejonie granice dóbr biskupów krakowskich, biskupów włocławskich i benedyktynów ze Świętego Krzyża.

Łagów

Pierwsze wzmianki pochodzą z XI wieku, wówczas Władysław Herman przekazał kasztelanię łagowską biskupom kujawskim zwanym również włocławskimi. Prawa miejskie nadane przez Bolesława Wstydliwego w 1253 r. Kościół pw. św. Michała Archanioła datowany na XIV w., kilkakrotnie przebudowywany. Przez kilka stuleci ośrodek górnictwa rud żelaza, miedzi, ołowiu, śladowo srebra oraz ośrodek garncarstwa i rzemiosła ceramicznego.

Ciekawostką przyrodniczą jest wąwóz Dule z jaskinią Zbójecką dł. ok. 140 m.

Jałowęsy

Wieś pod Opatowem. Przy drodze kurhan z prochami żołnierzy gen. Samuela Różyckiego poległych w boju w 1831 roku.

Opatów

W XII w. gród książęcy, od XIII do XVI w. własność biskupów lubuskich. W przeszłości zwany Żmigrodem i Wielkim Opatowem. W l. 1514-1532 własność kanclerza wielkiego koronnego Krzysztofa Szydłowieckiego, a następnie Tarnowskich, Ostrowskich, Radziwiłłów, Wiśniowieckich. Lubomirskich, Potockich, Karskich. Prawa miejskie nadane przez Bolesława Wstydliwego ok. 1278 r., ważny ośrodek handlu i wszelkiego rzemiosła, węzeł szlaków kupieckich.

Do zwiedzenia:

  • Romańska kolegiata pw. św. Marcina, perła polskiej architektury XII w. Wewnątrz renesansowy nagrobek kanclerza Szydłowieckiego i tzw. Lament Opatowski będący arcydziełem rzeźbiarstwa w brązie
  • Brama Warszawska, fundacja K. Szydłowieckiego z pocz. XVI w.
  • Kościół i klasztor bernardynów na tzw. Żmigrodzie, schyłek baroku.
  • Podziemia w rynku, czyli układ połączonych piętrowych piwnic staromiejskich tworzących 400 m trasę turystyczną.

Ujazd


Ujazd - "Krzyżtopór"

Najwspanialsze, niemające sobie równych pod względem rozmiarów (1,3 ha, ponad 40 komnat) i dawnej świetności ruiny zamkowe w Polsce, nazywane są "Krzyżtopór", bowiem po obu stronach bramy wjazdowej umieszczono olbrzymie płaskorzeźby krzyża i herbu Ossolińskich - topora. Ta przebogata siedziba magnacka świeciła pełnym blaskiem zaledwie przez kilkanaście lat. Wzniesiony przez wojewodę sadomierskiego Krzysztofa Ossolińskiego w latach 1631-1644 zamek został doszczętnie zrujnowany podczas potopu szwedzkiego. Kolejnych właścicieli nie stać już było na odtworzenie przepychu manierystycznej rezydencji. Obecnie ruiny udostępnione do zwiedzania.

Staszów

W XIV w. wieś w dobrach Bogoriów, od 1525 r. miasto prywatne Hieronima Łaskiego. W XVIII w. własność księcia Augusta Czartoryskiego. Śłynął z produkcji szabel, ceramiki i fajek. Późniejszymi właścicielami byli: Ossolińscy, Tęczyńscy, Lubomirscy, Potoccy, Radziwiłłowie. Do zwiedzenia:

  • Muzeum Ziemi Staszowskiej
  • Kościół z XV w.z kaplicą Tęczyńskich
  • Rynek z kramami z XVIII w

Raków

Dawne miasto prywatne założone w dobie reformacji w 1567 r. przez Jana Sienieńskiego. Do 1638 r. ważny ośrodek naukowy braci polskich zwanych arianami z własną drukarnią i szkołą. W wyniku ostrej kontrreformacji kierowanej m.in. przez bpa Zadzika po 1638 r. miasto podupadło, a arianie zaczęli opuszczać Polskę. Kościół pw. Św. Trójcy z 1640 r., fundacja bpa Zadzika, barokowy, symbol złamania reformacji .

Daleszyce

Posiadłość biskupów krakowskich, pierwsza wzmianka z 1229 r. Dwór biskupów istniał już w XIV w. i gościł w nim Kazimierz Wielki. Od 1569 r. miasto, ważny ośrodek cechu bartników. W 1869 r. pozbawione praw miejskich. W 1944 r. prawie całkowicie spalone przez Niemców. Na rynku tablica pamięci Marszałka Józefa Piłsudskiego oraz figura Niepokalanie Poczętej upamiętniająca 1600-lecie tzw. edyktu mediolańskiego, kładącego kres prześladowaniom chrześcijan.

Chęciny

Pierwsza wzmianka o Chęcinach pojawia się w XIII w., a XIV w Chęciny otrzymały prawa miejskie. W 1363 r. Kazimierz Wielki ustanowił w nim starostwo grodowe i przyznał miastu wieś Polichno, dokończył zapoczątkowaną przez Łokietka budowę kościoła parafialnego, a w 1368 r. ufundował klasztor franciszkanów. Największy rozkwit Chęciny przeżywały od XV do połowy XVII w. jako siedziba władz powiatowych i znany w kraju ośrodek górnictwa rud miedzi i ołowiu. W chwili największego rozkwitu za czasów żupnika Jana Płaza z Mstyczowa w okolicy Chęcin było 33 kopalnie. Od XVI w. zaczęło się rozwijać również górnictwo skalne. Miejscowe marmury posłużyły do dekoracji pałaców w Kielcach, w Krakowie - Wawelu, zamku warszawskiego, licznych kościołów i miejskich placów. Rozwój miasta przerwały w XVII w. wojny szwedzkie. Próby przywrócenia jego świetności podejmowane przez Stanisława Augusta Poniatowskiego i Stanisława Staszica nie powiodły się. Po trzecim rozbiorze Polski w 1795 r. Chęciny szybko stały się prowincjonalnym miasteczkiem. Jednak od połowy XIX wieku powoli odzyskiwały swoje znaczenie jako ośrodek handlowy. Do zwiedzenia:

  • Zamek wzniesiony na przełomie XIII i XIV w. na podłużnym i nieforemnym wzniesieniu (360m n.p.m.) jako warownia typu wyżynnego. Zamek skada się z dwóch części, dolnej i górnej, z dwóch potężnych wież i baszty z zakratowaną bramą. Całość opasana jest murem. Odbywały się w nim zjazdy rycerstwa, z uwagi na niedostępnośźć wzgórza mieścił się tutaj skarb królewski. Kazimierz Wielki przeznaczył zamek na siedzibę wdów królewskich. Bona złożyła na zamku słynne sumy neapolitasńskie. Zamek ulegał wielokrotnym przebudowom, potem niszczony, spustoszony po rozbiorach, stał się w końcu zabezpieczoną ruiną udostępnioną do zwiedzania. Z wieży roztacza się wspaniały widok na okolicę.
  • kościół i klasztor pofranciszkański ufundowany przez Kazimierza Wielkiego w 1368 r.
  • klasztor klarysek - pierwszy kościół p.w. św. Marii Magdaleny ufundował były burmistrz Chęcin w połowie XVI w. Klaryski przebywały tutaj do początku XX w. Od 1930 r. w klasztorze są ss bernardynki z Wilna. Sklepienie świątyni jest kolebkowo-krzyżowe i pokryte rozetami z XVII w. Wyposażenie wnętrza barokowe.
  • Niemczówka, renesansowa kamieniczka z końca XVI w.
  • synagoga - w historii Chęcin były okresy, kiedy Żydzi stanowili 80% mieszkańców miasta. Dla ich potrzeb na mocy przywileju Władysława IV wzniesiono synagogę w stylu późnorenesansowym. Z dawnego wyposażenia dotrwał do czasów współczesnych kamienny ołtarz na święte księgi judajskie (rodały), a nad wejściem do głównej sali hebrajski napis.

Szydłów


Szydłów

Miasteczko obwiedzione średniowiecznymi murami z zamkiem królewskim, zbudowanym w poł. XIV w., kilkakrotnie niszczonym i odnawianym. Z zamku pozostły jedynie ruiny z rozległym dziedzińcem porośniętym trawą, gotycki budynek główny dekorowany elementami w stylu wczesnego renesansu, brama wjazdowa postawiona przez Zygmunta III z barokowym kartuszem kamiennym. W Muzeum Regionalnym, które mieści się w tzw. skarbczyku można zapoznać się z historią Szydłowa. Do zwiedzenia również synagoga reprezentująca późny gotyk na zewnątrz i późny renesans wewnątrz. W środku kamienny bogato zdobiony ołtarz oraz wnęki na ogień i skarbonę, zdobione napisami po hebrajsku.