Przewodnik

Podziemia Kielecczyzny

Jedną z wielu atrakcji Kielecczyzny jest świat podziemny. Niewidoczny na pierwszy rzut oka przyciąga jednak swymi tajemnicami i zachęca do poznania. Zejdźmy więc pod świętokrzyską ziemię.

Jaskinie

Wśród blisko 150 jaskiń odkrytych na Kielecczyźnie najbardziej znana jest Jaskinia "Raj" - o długości 240 m - między Kielcami, a Chęcinami. Uznano ją za rezerwat przyrody, ale udostępniono do zwiedzania. Zyskała nazwę dzięki niepowtarzalnej szacie naciekowej powstałej pod wpływem procesów krasowych i jest uznawana za drugą wśród najpiękniejszych jaskiń w Polsce zaraz za Jaskinią Niedźwiedzią w Kletnie (Masyw Śnieżnika - Kłodzko - Sudety). W "Raju" znaleziono najstarsze ślady pobytu człowieka na Kielecczyźnie, które pochodzą sprzed 50 tyś. lat.


Jaskinia "Raj"

Chelosiowa Jama koło Kielc jest najdłuższą jaskinią na Kielecczyźnie i zajmuje pod tym względem 9 miejsce w kraju. Ma ponad 3,5 km długości i deniwelację 61 m. Chroniona jako rezerwat przyrody, z racji wielkich wartości naukowych i trudnych warunków poruszania się, prawdopodobnie nie zostanie udostępniona zwiedzającym.

Najdłużej znaną jaskinią jest Jaskinia Zbójecka w Łagowie, której nazwę nadano nie bez powodu, jako że istnieją przekazy o zajmowaniu jej przez zbójów świętokrzyskich. Ma 160 m długości, przy czym łatwo dostępna jest 23-metrowa część przy otworowa. Ze zbójami związane są także trzy jaskinie w Szydłowie. Według legendarnych przekazów miał się w nich ukrywać zbój Szydło, od imienia którego nazwano osadę.

Kopalnie

Najstarszą w Polsce kopalnią głębinową jest neolityczna kopalnia krzemienia pasiastego w Krzemionkach Opatowskich, która działała ok. 5 tyś. lat temu, a obecnie jest zaliczana do 15 pomników polskiej historii. Odkryto tu blisko 3 tyś. szybów ilustrujących różne sposoby organizacji wydobycia. Jak wyglądała praca możemy się przekonać podczas zwiedzania dwóch podziemnych tras turystycznych.

W Rudkach, w gminie Nowa Słupia, w I - II w. n. e. istniała kopalnia rudy żelaza - jedyna kopalnia głębinowa na terenie, gdzie rozwijało się starożytne górnictwo i hutnictwo świętokrzyskie słynące z zachowanych do dzisiaj pozostałości pieców hutniczych zwanych dymarkami. W okolicy przetrwało ich 300 tyś. Był to okręg największy w Europie pozarzymskiej. W kopalni odkryto starożytny szyb o głębokości 16 m, ze specjalną obudową zabezpieczającą z drewna.

Dawne wyrobiska po kopalni miedzi na górze Miedzianka, w pobliżu Kielc, sięgają XIV w. Eksploatacja trwała tu do lat 50. XX w. Sztolnie, szyby i chodniki mają łączną długość ok. 4 km, ale tylko część z nich jest dostępna.

Urządzenia hutnicze

Pod powierzchnią ziemi - lecz z możliwością dojścia - znajduje się wiele elementów i ciekawych rozwiązań technicznych monumentalnej, największej w Królestwie Polskim, XIX-wiecznej walcowni, którą wybudowano w Nietulisku, w gminie Kunów.

Przy drodze jezdnej w Parszowie, w gminie Wąchock, zachowane są pozostałości wielkiego pieca hutniczego z XVIII w. i odlewni służącej m. in. do wyrobu broni.

Tajemnicze lochy

Około 3 km długości i trzy poziomy mają podziemne lochy Opatowa wykopane w osadach lessowych z dawnym przeznaczeniem na kryjówki i skład towarów. Ich 400 m, od 1984 r., udostępniono do zwiedzania. Schodzi się tu do głębokości 14,5 m i przechodzi przez 48 komór. W niektórych prezentowane są eksponaty znalezione w lochach, pamiątki po Żydach ukrywających się w piwnicach oraz partyzantach, którzy najgłębszą komorę wykorzystywali do przestrzeliwania broni.

Podziemne miasto udostępniono też do zwiedzania w Sandomierzu. Tajemnicze lochy ciągną się ponadto, na długości ok. l km, między Kamedulami a Szańcem w gminie Busko Zdrój. Wyżłobiony w ziemi korytarz miał prowadzić z dawnego eremu zakonu kamedułów do dworu obronnego. Istnienie lochów stwierdzono również m. in. w Bodzentynie i Stopnicy. Na kuty w skale podziemny chodnik natrafiono także podczas prac ziemnych w centrum Kielc.

Krypty grobowe

Najsłynniejsza krypta grobowa Kielecczyzny znajduje się na Świętym Krzyżu w gminie Nowa Słupia. W udostępnionych do zwiedzania podziemiach renesansowej kaplicy dawnego opactwa klasztornego benedyktynów spoczywa książę Jeremi Wiśniowiecki - bohater sienkiewiczowskiej Trylogii, postrach Kozaków, ojciec króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Przeszklona trumna ukazuje dobrze zmumifikowane zwłoki Jeremy, który blisko 400 lat temu miał tu spocząć tymczasowo. W krypcie znajdują się ponadto zwłoki rodziny Oleśnickich, zakonnika i powstańca 1863 r.

Za zgodą proboszcza można obejrzeć trzy krypty grobowe w kościele w Młodzawach Małych w gminie Pińczów. Spoczywa tu margrabia Aleksander Wielopolski, naczelnik rządu cywilnego w Królestwie Polskim. Jego zarządzenie o brance do wojska carskiego stało się bezpośrednią przyczyną wybuchu powstania styczniowego. Jest tu także sarkofag zmarłego na początku XVIII wieku Józefa Władysława Gonzagi Myszkowskiego, ostatniego męskiego potomka tego słynnego rodu.


Młodzawy

W kieleckiej katedrze do zwiedzania udostępniono kryptę grobową biskupów ordynariuszy kieleckich. W sarkofagach spoczywa tu sześciu biskupów.

Intrygujące skały

W okolicy Barda i Zalesia w gminie Raków na powierzchnię ziemi wychodzą skały zwane diabazami, które są pochodzenia wulkanicznego. Odsłonięcia sylurskich łupków z mnóstwem skamieniałości znajdują się w długim na pół kilometra wąwozie Prągowiec koło Barda.

W Czarkowach w gminie Nowy Korczyn od XIX w. do 1924 r. wydobywano siarkę. Przez wiele lat cały urobek wykorzystywała fabryka prochu w Petersburgu.

Ślady bitwy

Wiele emocji dostarczy wędrówka po polach wiosek Glinka i Skadla w gminie Gnojno, gdzie w 1241 r. rozegrała się bitwa zwana w historii bitwą pod Chmielnikiem. Rycerstwo małopolskie starło się tu z ludami tatarskimi i po raz pierwszy doświadczyło broni chemicznej w formie palonych końskich kopyt. Jeszcze wiele wieków później zbroje rycerskie wydobywano ponoć ze stawu w Gnojnie. W Chmielniku kamienny obelisk upamiętnia miejsce pochowania poległych Polaków.